Archidiecezja

 


 

obszar (km2):

9108

mieszkańców:

1122531

katolików:

920481

parafii:

269

księży diecezjalnych:

935

księży zakonnych:

218

sióstr zakonnych:

602

alumnów:

116


Archidiecezja Lubelska położona jest na terenie południowo-wschodniej Polski. Jej granice wyznaczają od zachodu tereny nadwiślańskie, od wschodu rzeka Bug, od południa Roztocze, a od północy równiny Podlasia. Obecnie teren archidiecezji to obszar o powierzchni 9 108 km2. Liczba mieszkańców wynosi 1.087.539 w tym 1.028.407 katolików. Siedzibą biskupstwa lubelskiego jest Lublin, miasto liczące obecnie prawie 400 tys. mieszkańców.


Diecezja lubelska, która obchodziła niedawno jubileusz 200-lecia, została utworzona 22 września 1805 roku bullą Quemadmodum Romanorum Pontificum papieża Piusa VII na terenach, które od średniowiecza należały do diecezji krakowskiej oraz łacińskiej diecezji chełmskiej. W pierwszych latach swego istnienia diecezja wchodziła w skład metropolii lwowskiej, jednak w 1818 roku, po tym jak ziemie te znalazły się pod administracją rosyjską, została włączona do nowo utworzonej metropolii warszawskiej [1]. Granice diecezji ulegały znacznym zmianom w trudnych dla Polski i Kościoła czasach zaborów, a zostały na nowo określone w 1925 roku, dzięki reformie administracyjnej w Kościele polskim, której dokonał papież Pius XI; nie zmieniły się też zasadniczo aż do roku 1992. Zachodnią jej granicę stanowiła Wisła od ujścia Wieprza aż po Annopol i Borów. Na wschodzie terytorium diecezji opierało się o Bug, od ujścia Uherki ku południowi. Swoim północnym krańcem sięgała pod Radzyń Podlaski (Czemierniki i Suchowola), natomiast na południu jej granica pokrywała się z granicą rosyjsko-austriacką sprzed I wojny światowej, na odcinku od Wisły na wysokości Zawichostu aż do okolic Dołhobyczowa.
Pod koniec 1991 roku, czyli tuż przed wprowadzeniem nowego podziału administracyjnego Kościoła w Polsce, diecezja lubelska dzieliła się na 33 dekanaty i liczyła 385 parafii oraz tzw. samodzielnych ośrodków duszpasterskich, które z czasem były erygowane jako pełnoprawne parafie[2]. Rozległy teren diecezji (16 847 km2) zamieszkiwało prawie 1794 000 ludzi, z czego katolicy stanowili ponad 1554 000, czyli 86,6%[3]. Najbardziej znaczącą z mniejszości wyznaniowych stanowiła ludność prawosławna, zamieszkująca zwłaszcza wschodni obszar Lubelszczyzny.
W tymże roku do diecezji lubelskiej inkardynowanych było 992 kapłanów, w tym 62 nowo wyświęconych. 58 lubelskich księży pracowało lub studiowało za granicą. Obszerny gmach Wyższego Seminarium Duchownego z trudem mógł pomieścić bardzo liczne grono kandydatów do kapłaństwa; w roku akademickim 1990/1991 było ich 333. Razem z nimi na wykłady w seminarium lubelskim uczęszczali także młodzi zakonnicy: kapucyni i marianie oraz klerycy z ówczesnej diecezji lwowskiej z siedzibą w Lubaczowie, mający w Lublinie swój dom formacyjny. Jednym z nich był ks. Mieczysław Mokrzycki (święcenia kapłańskie 1987), obecny arcybiskup metropolita lwowski obrządku łacińskiego.
Oprócz seminarzystów należących do diecezji, w lubelskim seminarium mieszkali i studiowali także klerycy z katolickiej Cerkwi bizantyjsko-ukraińskiej, która w latach komunizmu nie była uznawana przez władze państwowe i nie posiadała w Polsce oficjalnych struktur. W latach sześćdziesiątych biskup lubelski Piotr Kałwa zaczął udzielać schronienia greckokatolickim kandydatom do kapłaństwa, umożliwiając im studia i formację. Po 1989 roku, gdy w Polsce ustanowiono greckokatolicką eparchię, a w krajach byłego Związku Sowieckiego przywrócono wolność religijną, do lubelskiego seminarium zaczęli wstępować, oprócz grekokatolików z Polski, również liczni seminarzyści obrządku wschodniego z Ukrainy. W latach dziewięćdziesiątych ich wspólnota liczyła 60 osób. Oprócz nich w Lublinie kształcili się również klerycy z Rumunii, Łotwy, Białorusi, a nawet z Armenii. Absolwentem seminarium lubelskiego jest Zbigniew Stankiewicz, arcybiskup metropolita ryski.
W diecezji lubelskiej bardzo licznie reprezentowane były instytuty życia konsekrowanego. W 24 domach, należących do 17 męskich zakonów, zgromadzeń i stowarzyszeń życia apostolskiego, mieszkało i pracowało w 1991 roku 359 zakonników, w tym 180 prezbiterów[4]. W diecezji funkcjonowało 8 parafii obsługiwanych przez kapłanów zakonnych: bernardynów, kapucynów, pallotynów, redemptorystów, salezjanów i sercanów. W diecezji istniało wówczas 120 domów zakonnych żeńskich, w których pracowało aż 1100 sióstr z 34 instytutów.
W wyniku reorganizacji struktury administracyjnej Kościoła w Polsce, przeprowadzonej na mocy bulli papieża Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus z 25 marca 1992 roku, z diecezji lubelskiej wyłączono 10 dekanatów, które weszły w skład nowo utworzonej diecezji zamojsko- -lubaczowskiej. Były to dekanaty: biłgorajski, hrubieszowski, józefowski, szczebrzeszyński, tarnogrodzki, tomaszowski, tyszowiecki i uchański oraz 2 dekanaty zamojskie - kolegiacki i nowomiejski. Na ich terenie funkcjonowały wówczas 124 parafie i ośrodki duszpasterskie. Dekanaty janowski i zaklikowski z należącymi do nich 30 parafiami przyłączono do diecezji sandomierskiej[5]. W ten sposób terytorium diecezji lubelskiej zmniejszyło się o 46% i zajmuje obecnie obszar 9108 km2. Poza granicami diecezji znalazły się jej południowe tereny z Zamościem jako największym miastem oraz ważnymi sanktuariami maryjnymi w Krasnobrodzie i Janowie Lubelskim. Historyczna kolegiata zamojska, przy której istnieje kapituła kanoników o 400-letniej tradycji, została podniesiona do rangi kościoła katedralnego nowej diecezji.
Część północna dotychczasowej diecezji, stanowiąca odtąd terytorium archidiecezji lubelskiej, pozostała w niezmienionym kształcie[6]. W jej granicach pozostały, oprócz Lublina, większe ośrodki miejskie, jak Chełm, Puławy, Świdnik czy Kraśnik. Po podziale archidiecezja składała się z 231 parafii[7] na terenie zamieszkiwanym przez 1 121000 osób, spośród których blisko 1 100 000 należało - przynajmniej nominalnie - do Kościoła rzymskokatolickiego. Oznacza to, że liczba jej mieszkańców zmniejszyła się o 37,5%. Ujemny przyrost naturalny oraz migracja, głównie zarobkowa, sprawiają, że liczba ta systematycznie spada. Według ostatnich danych statystycznych (2010) archidiecezja ma obecnie 1069 500 mieszkańców, przy czym odsetek katolików pozostaje na takim samym, jak poprzednio, poziomie. Spada liczba nowo ochrzczonych: o ile w 1993 roku w księgach parafialnych zanotowano 15 016 chrztów, o tyle w 2010 roku było ich już tylko 11 758[8].
W archidiecezji lubelskiej pozostało po reformie administracyjnej 736 kapłanów, lecz liczba ta rośnie z roku na rok. W 1994 roku wyświęcono w Lublinie 41 neoprezbiterów, a liczba kandydatów do kapłaństwa w lubelskim seminarium wynosiła 208. W 2011 roku święcenia otrzymało 21 nowych kapłanów, a w seminarium przygotowuje się do kapłaństwa 112 kandydatów. Całe prezbiterium lubelskie liczy obecnie 936 księży. Spośród nich 247 pełni funkcję proboszcza, 270 zaś to wikariusze parafialni. Jest też 17 administratorów parafii i 13 rektorów kościoła. Poza granicami archidiecezji pracuje 11 misjonarzy i 79 duszpasterzy Polonii; 64 lubelskich kapłanów to pracownicy naukowi na wyższych uczelniach[9]. Wzrasta również liczba parafii: jest ich obecnie 268 w 28 dekanatach. Z tej liczby 7 parafii powierzonych jest opiece duszpasterskiej kapłanów zakonnych (wszystkie w dekanatach lubelskich), 2 to parafie cywilno- -wojskowe (Lublin i Chełm). Ponadto od 1993 roku istnieje w Lublinie parafia bizantyjsko-ukraińska, należąca do archieparchii przemysko-warszawskiej.
Liczba kapłanów pracujących w archidiecezji lubelskiej, a należących do instytutów życia konsekrowanego, wynosi obecnie 240, przy ogólnej liczbie zakonników 351[10]. Spośród tych ostatnich większość stanowią kandydaci do kapłaństwa w seminariach duchownych: kapucynów, karmelitów bosych, marianów, ojców białych misjonarzy Afryki oraz paulistów. Ogółem na terenie archidiecezji funkcjonuje 38 domów zakonnych należących do 22 męskich instytutów życia konsekrowanego i stowarzyszeń życia apostolskiego. Z kolei 49 żeńskich zgromadzeń zakonnych i 12 żeńskich instytutów świeckich reprezentowanych jest przez 480 sióstr przebywających w ponad 100 domach. Działalność żeńskich wspólnot obejmuje przede wszystkim bardzo różnorodną pracę wychowawczą. Siostry prowadzą szkołę podstawową, przedszkola, rodzinne domy dziecka, świetlice opiekuńczo-wychowawcze, a także bursy i domy akademickie dla dziewcząt. Na terenie archidiecezji funkcjonuje 10 domów pomocy społecznej, schronisk i zakładów opiekuńczych prowadzonych przez siostry, a prócz tego są one zatrudnione przynajmniej w 5 innych, podobnych placówkach[11]. 94 siostry zakonne pracują aktualnie jako katechetki.
Znaczne zmniejszenie rozmiarów lubelskiego Kościoła lokalnego, zarówno pod względem terytorium jak i liczby ludności, było bez wątpienia zmianą korzystną, przede wszystkim dla sprawniejszego administrowania diecezją oraz łatwiejszego kontaktu biskupa z wiernymi w poszczególnych parafiach. Jest to szczególnie ważne w czasach, gdy dla podtrzymania żywej wiary przestaje wystarczać „duszpasterstwo mas”, a ludzie oczekują kontaktu bardziej personalnego i w mniejszej grupie, zarówno z pasterzem diecezji jak i ze swoimi duszpasterzami. Sprzyja temu również fakt, że obecnie arcybiskupa lubelskiego wspiera w posłudze aż 4 biskupów pomocniczych: bp Ryszard Karpiński, bp Mieczysław Cisło, bp Józef Wróbel i bp Artur Miziński.
Utworzenie w ciągu ostatniego dwudziestolecia 44 nowych parafii pozwoliło skrócić również dystans pomiędzy proboszczem a parafianami, istniejący wcześniej w zbyt rozległych parafiach. Powodem do szczególnej wdzięczności Bogu jest bogactwo nowych powołań, dzięki czemu liczba księży wzrasta i nie brakuje duchownych do pracy. Po tym, jak diecezja lubelska „oddała” na rzecz Sandomierza i Zamościa więcej niż 1/4 część swojego prezbiterium, jego liczebność osiąga obecnie poziom sprzed 1992 roku.
Wraz z utworzeniem nowych diecezji zmienił się także kształt prowincji kościelnych w Kościele polskim. Jan Paweł II ustanowił metropolię lubelską, w skład której weszły, oprócz archidiecezji lubelskiej, diecezje: sandomierska i siedlecka. Konsekwencją tego było m.in. przekształcenie Sądu Biskupiego Lubelskiego w Sąd Metropolitalny Lubelski, który stanowi odtąd trybunał II instancji dla diecezji sufraganalnych oraz dla archidiecezji przemyskiej obrządku łacińskiego. Decyzją Najwyższego Trybunału Sygnatury Apostolskiej sąd lubelski stał się także trybunałem apelacyjnym dla diecezji łacińskich na Ukrainie: kijowsko-żytomierskiej i charkowsko-zaporoskiej[12].
Wśród najważniejszych miejsc kultu, które pozostały w granicach archidiecezji lubelskiej, należy wymienić, obok katedry lubelskiej będącej zarazem sanktuarium Matki Bożej Płaczącej (koronacja obrazu w 1988), przede wszystkim sanktuarium maryjne w historycznej katedrze unickiej na Górze Chełmskiej (od 1988 bazylika mniejsza) oraz sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej w Wąwolnicy (koronacja cudownej figury w 1978, tytuł bazyliki mniejszej w 2001), jak również dominikańską bazylikę św. Stanisława w Lublinie - sanktuarium Krzyża Świętego. W 2003 roku papieskimi koronami został ozdobiony również łaskami słynący wizerunek św. Anny w Lubartowie, sama świątynia natomiast otrzymała w 2008 roku tytuł bazyliki mniejszej. Przy wspomnianej katedrze chełmskiej pierwszy arcybiskup metropolita lubelski Bolesław Pylak erygował w 1993 roku kapitułę kolegiacką.
W ciągu ostatnich 20 lat rozwinęły się znacznie dwa istotne wymiary życia kościelnego, które w czasach Polski ludowej były zniszczone przez totalitarne państwo, a mianowicie szkolnictwo katolickie i Caritas.
We wrześniu 1993 roku została reaktywowana w odzyskanym budynku katolicka szkoła średnia, kontynuująca tradycję przedwojennego Gimnazjum Biskupiego w Lublinie. Dziś funkcjonuje ona jako Zespół Szkół im. św. Stanisława Kostki (gimnazjum i liceum) stojące na wysokim poziomie i oblegane przez kandydatów. Wśród najwyżej ocenianych szkół średnich w województwie lubelskim znajduje się też Pallotyńskie Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Batorego w Lublinie. W archidiecezji funkcjonuje aktualnie - poza wyżej wspomnianymi - Zespół Szkół Katolickich im. św. Brata Alberta w Puławach (gimnazjum i liceum), a w samym Lublinie: zespół szkół (szkoła podstawowa, gimnazjum i liceum) prowadzony przez Katolickie Stowarzyszenie Oświatowe im. św. Teresy, Zespół Szkół Prywatnych im. bł. Kazimierza Gostyńskiego (katolickie gimnazjum i liceum), Katolicka Szkoła Podstawowa im. św. Jadwigi Królowej, Szkoła Podstawowa Sióstr Urszulanek Unii Rzymskiej, a także 6 przedszkoli prowadzonych przez siostry (służki Maryi Niepokalanej, kanoniczki, salezjanki, urszulanki, misjonarki Świętej Rodziny) oraz 1 przedszkole parafialne.
Caritas Archidiecezji Lubelskiej powołana do istnienia w maju 1991 roku (jako Caritas Diecezji Lubelskiej) dysponuje tworzoną przez wiele lat bazą materialną w postaci Centrali Caritas (kompleks biurowo-magazynowy posiadający też obszerną aulę), centrum rekolekcyjno- -konferencyjnego na 120 osób (Dom Spotkania w Dąbrowicy) i ośrodka rekreacyjnego dla dzieci nad jeziorem Firlej (Dom Nadziei). Od podstaw tworzono również struktury organizacyjne, a mianowicie sieć zespołów parafialnych Caritas, angażujących ponad 1000 wolontariuszy, którzy zajmują się organizacją pomocy materialnej i prowadzeniem świetlic dla dzieci. W szkołach rozwijają się szkolne koła Caritas, do których należy kilkuset wolontariuszy - dzieci, młodzież i nauczyciele.
Z myślą o katolikach w krajach byłego Związku Sowieckiego powstało w 1992 roku Międzynarodowe Centrum „Nadzieja”, zajmujące się m.in. pomocą w budowie kościołów i innych obiektów sakralnych na Wschodzie, przekazywaniem darów rzeczowych dla potrzebujących, a także fundowaniem stypendiów dla młodzieży uczącej się w Polsce i organizowaniem wypoczynku dla dzieci. Centrum „Nadzieja” uczestniczy również w doraźnych akcjach pomocy dla ofiar kataklizmów w różnych krajach[13].
Od 1994 roku działa w Lublinie Centrum Pomocy Migrantom i Uchodźcom organizujące, we współpracy z organizacjami międzynarodowymi, wieloraką pomoc dla cudzoziemców - głównie z Ukrainy, Kaukazu i Bałkanów, którzy przybyli do Polski i znaleźli się w trudnej sytuacji prawnej i materialnej. Rocznie z tego typu pomocy korzysta kilkaset osób.
W 2002 roku powstało przy lubelskiej Caritas również Biuro Aktywizacji Bezrobotnych jako odpowiedź na plagę bezrobocia i związane z nią cierpienie wielu rodzin. W ciągu jednego tylko roku (2003) z pomocy biura skorzystało przeszło 500 osób. Doraźną pomoc materialną dla potrzebujących świadczy Centralny Ośrodek Pomocy, w ramach którego funkcjonuje od początku lat dziewięćdziesiątych apteka, magazyn żywności oraz magazyn odzieży, mebli i sprzętu gospodarstwa domowego[14]. Cicha praca charytatywna, bez fanfar i rozgłosu, angażująca tysiące ludzi dobrej woli, pomaga tysiącom innych, cierpiących, stawić czoła trudnościom i odzyskać nadzieję.
Pierwszym arcybiskupem metropolitą lubelskim został dotychczasowy biskup lubelski Bolesław Pylak, który kierował diecezją od 1975 roku i pozostawił po sobie przede wszystkim wielkie dzieło budowy nowych, bardzo potrzebnych świątyń. W niezwykle trudnych warunkach, stwarzanych przez nieżyczliwe Kościołowi władze państwowe i kryzys ekonomiczny lat osiemdziesiątych, wzniesiono aż 123 nowe kościoły i 225 kaplic[15]. Wraz z troską o rozwój bazy materialnej szła wielka praca nad budową Kościoła duchowego, czego znakiem był - obok ciągle rozbudowywanej sieci parafii i wielkiej liczby powołań - dynamiczny rozwój wspólnot ewangelizacyjnych i formacyjnych. W Lublinie powstały pod koniec lat siedemdziesiątych pierwsze w Polsce wspólnoty neokatechumenalne. Lublin był również w latach studiów i pracy ks. Franciszka Blachnickiego w KUL, jednym z głównych ośrodków Ruchu Światło-Życie. Coraz większe grono uformowanych wewnętrznie i dojrzałych katolików świeckich bierze aktywny udział w misji Kościoła. Aktualnie jest wśród nich 582 katechetów i katechetek oraz 420 nadzwyczajnych szafarzy Komunii świętej.
W momencie przywrócenia wolności religijnej za wschodnią granicą Polski wielu lubelskich kapłanów wyruszyło na Ukrainę, Białoruś, do Rosji i Kazachstanu, aby pomóc w odbudowie życia kościelnego na tych terenach. Jednym z nich był obecny biskup pomocniczy diecezji charkowsko-zaporoskiej, Jan Sobiło, wyświęcony na kapłana w Lublinie w 1986 roku. Warto wspomnieć również śp. ks. Andrzeja Maciąga, twórcę Instytutu Nauk Teologicznych Diecezji Kamieniecko-Podolskiej w Gródku, czy też ks. Sławomira Laskowskiego, który po przyjęciu święceń kapłańskich w Lublinie z rąk Jana Pawła II wyjechał do Homla na wschodzie Białorusi, gdzie podjął owocny trud ewangelizacji i budowania od podstaw parafii katolickiej.
Gdy po 22 latach pasterzowania abp Pylak przeszedł na emeryturę, stolicę arcybiskupią objął po nim dotychczasowy biskup tarnowski Józef Życiński. Troską drugiego metropolity lubelskiego było przede wszystkim szukanie dróg nowej ewangelizacji i sposobów nawiązywania dialogu między Kościołem a współczesną kulturą. Był zatroskany o formację młodych, powołania kapłańskie i zakonne oraz o dialog ekumeniczny i międzyreligijny. Owocem tej troski i ogromnej pracy były zarówno 3 kolejne kongresy kultury chrześcijańskiej w Lublinie (2000, 2004, 2008) jak i rozwój wolontariatu, fundowane stypendia dla młodzieży, powstanie Centrum Dialogu Katolicko-Żydowskiego, czy rozwój mediów katolickich: diecezjalnego radia, czasopism, wydawnictwa „Gaudium”. Podobnie jak poprzednik, posyłał również wielu kapłanów do pracy misyjnej w różnych krajach Europy i świata.
Wielkim pragnieniem abp. Życińskiego było utrwalenie i kultywowanie dziedzictwa papieża Jana Pawła II. Dlatego w 2006 roku powołał do istnienia Centrum Jana Pawła II, mające służyć upamiętnieniu więzi łączącej Papieża-Polaka z Lublinem, miastem czterech uniwersytetów, z których najstarszy był miejscem jego pracy naukowej i nosi dziś jego imię.
Należy również podkreślić owoce troski abp. Życińskiego o zachowanie materialnego dziedzictwa minionych wieków. Z jego inicjatywy podjęto gruntowną renowację najcenniejszych zabytkowych świątyń archidiecezji z lubelską katedrą na czele. On też utworzył w 2005 roku Muzeum 200-lecia Archidiecezji Lubelskiej.
Ważnym wydarzeniem w ostatnim dwudziestoleciu był proces kanonizacyjny 108 męczenników Kościoła w Polsce z okresu II wojny światowej. W gronie kandydatów na ołtarze znalazło się 6 męczenników z diecezji lubelskiej: biskup pomocniczy Władysław Goral, ks. Kazimierz Gostyński, ks. Stanisław Mysakowski, ks. Antoni Zawistowski, ks. Zygmunt Pisarski oraz świecki, Stanisław Starowieyski, prezes Akcji Katolickiej. Dwaj ostatni byli związani z Zamojszczyzną, dlatego po podziale diecezji ich sprawa została przejęta przez diecezję zamojsko-lubaczowską. Proces zainaugurowany w styczniu 1992 roku został uwieńczony aktem beatyfikacji, dokonanym przez Jana Pawła 13 czerwca 1999 roku w Warszawie. Kościół lubelski, który w czasie okupacji hitlerowskiej stracił 53 duchownych, zyskał pierwszych w swojej historii błogosławionych.
Należy także wspomnieć niezwykły czas łaski, jakim było ponowne nawiedzenie Kościoła lubelskiego przez Matkę Bożą w kopii cudownego Obrazu jasnogórskiego, w roku jubileuszu 200-lecia diecezji (18 września 2004 - 31 grudnia 2005), oraz obchody 440. rocznicy uchwalenia unii lubelskiej, które odbyły się 1 lipca 2009 roku z inicjatywy metropolity lubelskiego, z udziałem głów państw związanych z dziedzictwem Jagiellonów.
Po nagłym odejściu abp. Józefa Życińskiego pasterzem Kościoła lubelskiego został przybywający również z Tarnowa abp Stanisław Budzik. W pierwszym swoim liście do wiernych wskazał na krzyż jako znak sprzeciwu, a równocześnie znak mocy i mądrości Boga oraz na Kościół jako dom Boży, który jest zarazem domem dla człowieka - miejscem gościnnym i otwartym dla tych, którzy szczerze szukają prawdy i miłości[16]. Ostatnie lata to czas wielkiego zmagania o chrześcijański kształt wolności: o zachowanie dziedzictwa kulturowego, o respektowanie ładu moralnego w życiu społecznym, o przekazanie wiary młodemu pokoleniu, zagrożonemu duchowym wykorzenieniem i nihilizmem, wreszcie o obecność wartości chrześcijańskich w życiu publicznym. Razem ze swoim nowym pasterzem archidiecezja lubelska z nadzieją patrzy w nadchodzącą przyszłość.
 
Ks. Józef Maciąg
 

[1] M. Zahajkiewicz, Diecezja, jej granice i organizacja terytorialna, w: M. Zahajkiewicz (red.), Dzieje archidiecezji lubelskiej, Lublin 2005, s. 33-40.
[2] Skrócony schematyzm diecezji lubelskiej (stan na dzień 30 października 1991 roku), w: Kalendarz liturgiczny diecezji lubelskiej na rok 1992, Sandomierz 1991, s. 117-179.
[3] Annuario Pontificio per l’Anno 1991, Città del Vaticano 1991, s. 382.
[4] Annuario Pontificio per l’Anno 1991, s. 382; M. Zahajkiewicz, Diecezja lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin 1985, s. 416-421.
[5] M. Zahajkiewicz, Lubelska diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. 9, kol. 25.
[6] Jedyną korektą granic diecezji lubelskiej, poza obszarem wyżej opisanym, było przyłączenie do parafii Piotrawin małych wiosek leżących na wschodnim brzegu Wisły, które wcześniej należały do parafii Solec w diecezji sandomiersko-radomskiej.
[7] Skrócony schematyzm archidiecezji lubelskiej (stan na dzień 16 listopada 1992 roku), w: Kalendarz liturgiczny diecezji lubelskiej na rok 1993, Sandomierz 1992, s. 130-179.
[8] Annuario Pontificio per l’Anno 1994, Città del Vaticano 1994; Annuario Pontificio per l’Anno 2010, Città del Vaticano 2010, s. 418.
[9] http://archidiecezja.lublin.pl/strona,kaplani, 1.12.2011.
[10] Annuario Pontificio per l’Anno 2010, s. 418.
[11] Tamże; P. Nowak, Archidiecezja lubelska 2006, Lublin 2006, s. 803-817.
[12] L. Adamowicz, Lubelski Sąd Metropolitalny, w: J. Mariański (red.), W służbie Ewangelii i człowiekowi. Archidiecezja lubelska w latach 1992-2002, Lublin 2005, s. 344.
[13] A. Głos, Działalność Caritas Archidiecezji Lubelskiej, w: J. Mariański (red.), W służbie Ewangelii i człowiekowi, s. 579-582.
[14] A. Głos, Działalność Caritas, s. 582-586.
[15] M. Zahajkiewicz, Lubelska diecezja, kol. 24.
[16] List pasterski metropolity lubelskiego z okazji rozpoczęcia posługi w archidiecezji, http://archidiecezja.lublin.pl/news,509, 1.12.2011.
Żródło:
Progrediamur oportet in spe. 20-lecie bulli Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus, Warszawa 2012, s. 260-265


Archidiecezja Lubelska -

do góry strony